Người bệnh xơ nang nên ăn gì, kiêng gì? Nguyên tắc dinh dưỡng

Xơ nang (cystic fibrosis) là một bệnh lý di truyền ảnh hưởng đến phổi và hệ tiêu hóa, đặc biệt là tuyến tụy. Khác với phần lớn các bệnh mạn tính, người bệnh xơ nang thường cần chế độ ăn giàu năng lượng, giàu chất béo và giàu đạm. Lý do là cơ thể vừa tiêu hao nhiều năng lượng hơn (do nhiễm trùng hô hấp kéo dài, thở gắng sức) vừa hấp thu kém hơn (do thiếu men tụy). Vì vậy, dinh dưỡng được xem là một phần quan trọng trong quá trình điều trị, giúp duy trì cân nặng, sức đề kháng và chức năng phổi. Dưới đây là những nguyên tắc dinh dưỡng phổ thông thường được khuyến nghị, mang tính tham khảo.

Nguyên tắc dinh dưỡng chính

Mục tiêu chung của dinh dưỡng cho người bệnh xơ nang là cung cấp đủ – thậm chí nhiều hơn bình thường – năng lượng và dưỡng chất để bù cho phần bị tiêu hao và kém hấp thu. Một số nguyên tắc thường được các chuyên gia đề cập:

• Tăng năng lượng khẩu phần: nhu cầu calo của người bệnh xơ nang thường cao hơn người khỏe mạnh cùng tuổi. Ăn đủ để duy trì cân nặng hợp lý được coi là yếu tố quan trọng với sức khỏe phổi.
• Không kiêng chất béo một cách cứng nhắc: đây là điểm khác biệt lớn so với nhiều bệnh mạn tính khác. Chất béo cung cấp nhiều năng lượng trong thể tích nhỏ, phù hợp với người khó ăn nhiều.
• Bổ sung đủ đạm: đạm cần thiết để duy trì khối cơ và hệ miễn dịch, nhất là trong giai đoạn nhiễm trùng.
• Chú ý men tụy và vitamin tan trong dầu: nhiều người bệnh cần dùng men tụy thay thế theo chỉ định của bác sĩ trong mỗi bữa ăn, cùng bổ sung các vitamin A, D, E, K. Việc dùng thuốc, men và liều lượng phải do bác sĩ quyết định.
• Tăng lượng muối phù hợp: người bệnh xơ nang mất nhiều muối qua mồ hôi, nên nhu cầu natri thường cao hơn bình thường, đặc biệt khi trời nóng hoặc vận động nhiều.
• Chia nhỏ bữa ăn: ăn nhiều bữa nhỏ, thêm bữa phụ và đồ ăn nhẹ giàu năng lượng giúp nạp đủ calo khi cảm giác ngon miệng giảm.

Nên ăn gì

Các nhóm thực phẩm dưới đây thường được khuyến khích tăng cường trong khẩu phần của người bệnh xơ nang:

• Thực phẩm giàu đạm chất lượng cao: thịt nạc, cá, trứng, sữa nguyên kem, các loại đậu – giúp xây dựng và bảo vệ khối cơ, hỗ trợ miễn dịch.
• Chất béo lành mạnh và giàu năng lượng: dầu ô liu, dầu thực vật, bơ, quả bơ, các loại hạt – là nguồn calo đậm đặc, giúp đạt nhu cầu năng lượng cao mà không cần ăn quá nhiều.
• Sữa và chế phẩm từ sữa nguyên kem: sữa nguyên chất, phô mai, sữa chua – vừa giàu năng lượng vừa cung cấp canxi và đạm, hỗ trợ sức khỏe xương.
• Thực phẩm giàu tinh bột phức: cơm, khoai, ngũ cốc, bánh mì – cung cấp năng lượng nền tảng cho hoạt động hằng ngày.
• Rau củ và trái cây nhiều màu sắc: bổ sung vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa, hỗ trợ chống viêm và tăng sức đề kháng.
• Thực phẩm giàu vitamin tan trong dầu (A, D, E, K): cà rốt, bí đỏ, cá béo, lòng đỏ trứng, rau lá xanh đậm – những vitamin này thường dễ bị thiếu do kém hấp thu chất béo.
• Uống đủ nước và bù muối hợp lý: giúp làm loãng dịch tiết, hỗ trợ tiêu hóa và bù lượng muối mất qua mồ hôi.

Nên kiêng / hạn chế gì

Dù người bệnh xơ nang cần ăn nhiều năng lượng, không phải thực phẩm nào cũng phù hợp. Một số nhóm nên được cân nhắc hạn chế:

• Thức ăn nghèo dinh dưỡng, no giả: nước ngọt có ga, bánh kẹo rẻ tiền chỉ chứa đường mà ít dưỡng chất – dễ làm no bụng nhưng không cung cấp đủ vi chất cần thiết.
• Đồ ăn quá nhiều đường tinh luyện: đặc biệt cần lưu ý ở người bệnh có rối loạn đường huyết liên quan xơ nang; khi đó việc kiểm soát đường nên theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Rượu bia và chất kích thích: có thể ảnh hưởng gan, tương tác với thuốc và làm giảm cảm giác thèm ăn.
• Thực phẩm không an toàn vệ sinh, dễ nhiễm khuẩn: đồ ăn sống, tái, chưa nấu kỹ hoặc để lâu – do nguy cơ nhiễm trùng ở người bệnh xơ nang thường cao hơn.
• Đồ chiên rán kém chất lượng, nhiều dầu tái sử dụng: tuy chất béo được khuyến khích, nên ưu tiên nguồn béo lành mạnh thay vì thức ăn nhanh nhiều dầu mỡ oxy hóa.

Lưu ý quan trọng

Dinh dưỡng cho người bệnh xơ nang mang tính cá thể hóa rất cao và có thể khác nhau tùy độ tuổi, mức độ suy tụy, chức năng phổi và các bệnh kèm theo. Một vài điểm cần ghi nhớ:

• Việc dùng men tụy thay thế và bổ sung vitamin phải theo chỉ định và liều lượng của bác sĩ, không tự ý điều chỉnh.
• Theo dõi cân nặng đều đặn là cách đơn giản để đánh giá khẩu phần đã đủ hay chưa; sụt cân kéo dài cần được báo cho nhân viên y tế.
• Người bệnh có kèm rối loạn đường huyết, bệnh gan hoặc vấn đề tiêu hóa khác cần được điều chỉnh chế độ ăn riêng.
• Khi vận động nhiều hoặc thời tiết nóng, nên chú ý bù nước và muối theo tư vấn của chuyên gia.
• Mỗi lần thay đổi lớn về chế độ ăn nên trao đổi trước với chuyên gia dinh dưỡng am hiểu về xơ nang.

Câu hỏi thường gặp

Người bệnh xơ nang có nên kiêng chất béo như người bệnh tim mạch không?
Thông thường thì không. Trái ngược với nhiều bệnh khác, người bệnh xơ nang thường được khuyến nghị ăn giàu chất béo lành mạnh để đạt đủ năng lượng, trừ khi bác sĩ có chỉ định riêng vì lý do sức khỏe khác.

Vì sao người bệnh xơ nang cần ăn mặn hơn bình thường?
Người bệnh xơ nang mất nhiều muối qua mồ hôi hơn người khỏe mạnh, nên nhu cầu natri thường cao hơn, đặc biệt khi trời nóng hoặc vận động nhiều. Mức bổ sung cụ thể nên tham khảo bác sĩ.

Có cần uống men tụy trong mỗi bữa ăn không?
Nhiều người bệnh có suy tụy cần dùng men tụy thay thế cùng bữa ăn để hấp thu chất béo và dưỡng chất tốt hơn. Tuy nhiên việc dùng, loại men và liều lượng phải do bác sĩ quyết định cho từng người.

Lưu ý sức khỏe: bài viết mang tính tham khảo, KHÔNG thay thế tư vấn y khoa. Người bệnh xơ nang nên hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ ăn phù hợp với tình trạng cụ thể, thuốc đang dùng và bệnh kèm theo.

Xem thêm: các bài chuyên mục Khỏe - đẹp · Tiện ích ola88