Người bệnh xơ gan nên ăn gì, kiêng gì? Nguyên tắc dinh dưỡng

Gan là cơ quan giữ vai trò trung tâm trong chuyển hóa chất đạm, chất béo, tinh bột và dự trữ nhiều vi chất quan trọng. Khi bị xơ gan, các tế bào gan lành dần được thay bằng mô xơ, khiến chức năng chuyển hóa và tổng hợp suy giảm. Vì vậy, chế độ dinh dưỡng hợp lý được xem là một phần không thể thiếu trong quá trình chăm sóc: ăn đúng cách giúp duy trì khối cơ, hạn chế suy dinh dưỡng, giảm áp lực cho gan và hỗ trợ kiểm soát các biến chứng thường gặp như cổ trướng hay phù. Người bệnh xơ gan rất dễ thiếu năng lượng và đạm dù nhìn bề ngoài có vẻ không gầy, nên việc xây dựng thực đơn khoa học thường được khuyến nghị càng sớm càng tốt.

Nguyên tắc dinh dưỡng chính

Chế độ ăn cho người xơ gan cần được cá thể hóa theo giai đoạn bệnh (còn bù hay mất bù) và các biến chứng đi kèm. Tuy nhiên, một số nguyên tắc chung thường được khuyến nghị:

• Đủ năng lượng: người xơ gan có nhu cầu năng lượng cao hơn bình thường do rối loạn chuyển hóa. Ăn thiếu dễ dẫn tới sụt cân, teo cơ và mệt mỏi kéo dài.
• Đủ đạm, điều chỉnh theo giai đoạn: trái với quan niệm cũ là phải kiêng đạm tuyệt đối, y học hiện nay khuyến nghị cung cấp đủ chất đạm để giữ khối cơ. Chỉ khi có dấu hiệu bệnh não gan (lú lẫn, run tay) thì bác sĩ mới cân nhắc điều chỉnh lượng và loại đạm.
• Hạn chế muối: ăn nhạt là nguyên tắc quan trọng khi có cổ trướng hoặc phù, giúp giảm tích nước.
• Chia nhỏ bữa ăn: nên ăn 4–6 bữa nhỏ mỗi ngày và thêm một bữa nhẹ giàu tinh bột trước khi ngủ để tránh cơ thể phải "đói" kéo dài vào ban đêm, giảm phân hủy cơ.
• Bổ sung vi chất khi cần: người bệnh dễ thiếu vitamin nhóm B, vitamin D, kẽm... nên việc bổ sung thường được cân nhắc theo chỉ định.
• Tuyệt đối tránh rượu bia: đây là yếu tố làm tổn thương gan trực tiếp và đẩy nhanh tiến triển xơ gan.

Nên ăn gì

Ưu tiên thực phẩm tươi, dễ tiêu, giàu dinh dưỡng và chế biến đơn giản. Một số nhóm thường được khuyến nghị tăng cường:

• Đạm dễ hấp thu: cá, thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ, các loại đậu đỗ. Đạm từ thực vật và sữa được cho là dễ dung nạp, hỗ trợ giữ cơ mà ít gây gánh nặng cho gan.
• Tinh bột phức hợp: gạo, khoai, yến mạch, bánh mì nguyên cám cung cấp năng lượng ổn định và chất xơ, giúp hạn chế cơ thể phải dùng đạm làm nhiên liệu.
• Rau xanh và trái cây tươi: giàu vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa, hỗ trợ chống viêm và cải thiện tiêu hóa. Nên chọn trái cây ít ngọt và rửa sạch kỹ.
• Chất béo lành mạnh ở mức vừa phải: dầu ô liu, dầu thực vật, các loại hạt cung cấp năng lượng cô đặc. Với người kém hấp thu mỡ, bác sĩ có thể tư vấn loại chất béo phù hợp.
• Sữa và chế phẩm từ sữa ít béo: nguồn đạm và canxi tốt, thường dễ tiêu hóa và tiện dùng cho bữa phụ.
• Đủ nước theo hướng dẫn: uống nước phù hợp giúp chuyển hóa, nhưng lượng nước cần được điều chỉnh nếu có cổ trướng nặng hoặc hạ natri máu.

Nên kiêng / hạn chế gì

Bên cạnh việc tăng cường thực phẩm tốt, người bệnh cần chủ động hạn chế những nhóm dễ gây hại cho gan hoặc làm nặng thêm biến chứng:

• Rượu, bia và đồ uống có cồn: cần loại bỏ hoàn toàn vì gây độc trực tiếp cho tế bào gan.
• Muối và thực phẩm mặn: dưa muối, cà muối, đồ hộp, mì gói, thịt nguội, nước mắm đậm... làm tăng giữ nước, khiến cổ trướng và phù nặng hơn.
• Đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ: khó tiêu và tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan vốn đã suy yếu.
• Thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường: bánh kẹo, nước ngọt, đồ ăn nhanh cung cấp năng lượng rỗng, dễ gây rối loạn chuyển hóa mà ít giá trị dinh dưỡng.
• Đồ sống hoặc chưa nấu chín kỹ: gỏi, hải sản sống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, đặc biệt nguy hiểm với người có sức đề kháng giảm.
• Nội tạng động vật và thực phẩm quá giàu chất béo bão hòa: nên hạn chế để tránh làm nặng thêm tình trạng rối loạn mỡ và chuyển hóa.
• Thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược không rõ nguồn gốc: nhiều loại được đào thải qua gan, có thể gây hại nếu tự ý dùng – nên tham khảo bác sĩ trước.

Lưu ý quan trọng

Dinh dưỡng cho người xơ gan không có công thức chung áp dụng cho mọi trường hợp. Cùng một thực phẩm có thể phù hợp với giai đoạn này nhưng cần hạn chế ở giai đoạn khác. Một số điểm cần ghi nhớ:

• Theo dõi cân nặng và vòng bụng đều đặn để nhận biết sớm tình trạng giữ nước hoặc sụt cân bất thường.
• Ưu tiên chế biến bằng cách hấp, luộc, nấu canh thay vì chiên xào nhiều dầu; nêm nhạt và tăng dùng gia vị tự nhiên như chanh, thảo mộc để món ăn dễ ăn hơn.
• Không tự ý nhịn đạm kéo dài vì dễ gây teo cơ; mọi thay đổi lớn về lượng đạm nên có ý kiến của chuyên gia.
• Nếu ăn uống kém, mệt mỏi, chán ăn nhiều ngày, cần trao đổi với bác sĩ để được đánh giá và hỗ trợ dinh dưỡng kịp thời.

Câu hỏi thường gặp

Người xơ gan có cần kiêng đạm hoàn toàn không?
Không. Quan niệm kiêng đạm tuyệt đối đã lỗi thời. Đa số người bệnh cần đủ đạm để giữ khối cơ; chỉ khi xuất hiện dấu hiệu bệnh não gan thì việc điều chỉnh loại và lượng đạm mới được bác sĩ cân nhắc riêng.

Ăn nhạt đến mức nào là hợp lý?
Mức giảm muối tùy thuộc vào việc có cổ trướng, phù hay không và mức độ nặng. Người bệnh thường được khuyến nghị hạn chế thực phẩm mặn, đồ hộp và nêm nhạt; lượng muối cụ thể nên theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Có nên dùng thực phẩm chức năng "mát gan, bổ gan" không?
Nên thận trọng. Nhiều sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây hại vì đều chuyển hóa qua gan. Tốt nhất là hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ loại nào.

Lưu ý sức khỏe: bài viết mang tính tham khảo, KHÔNG thay thế tư vấn y khoa. Người bệnh xơ gan nên hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ ăn phù hợp với tình trạng cụ thể, thuốc đang dùng và bệnh kèm theo.

Xem thêm: các bài chuyên mục Khỏe - đẹp · Tiện ích ola88