Người bệnh rối loạn tâm trạng nên ăn gì, kiêng gì? Nguyên tắc dinh dưỡng

Rối loạn tâm trạng – bao gồm trầm cảm và rối loạn lưỡng cực – chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và lối sống. Bên cạnh việc điều trị theo chỉ định của bác sĩ, một chế độ ăn cân bằng, ổn định được xem là yếu tố hỗ trợ quan trọng. Não bộ cần nguồn năng lượng đều đặn cùng các dưỡng chất tham gia sản xuất chất dẫn truyền thần kinh (như serotonin, dopamine). Ăn uống thất thường, thiếu vi chất hoặc lạm dụng đường, rượu bia có thể làm dao động đường huyết và tâm trạng. Dưới đây là những nguyên tắc dinh dưỡng phổ thông thường được khuyến nghị để tham khảo.

Nguyên tắc dinh dưỡng chính

Mục tiêu chung là giữ đường huyết và năng lượng ổn định, cung cấp đủ dưỡng chất cho hoạt động não bộ và giảm các yếu tố có thể làm nặng thêm triệu chứng. Một số nguyên tắc thường được nhắc đến:

• Ăn đều đặn, đúng giờ: chia thành các bữa chính và bữa phụ hợp lý, tránh bỏ bữa để hạn chế tụt đường huyết gây mệt mỏi, cáu gắt.
• Ưu tiên tinh bột hấp thu chậm: chọn ngũ cốc nguyên hạt, các thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) thấp giúp năng lượng ổn định hơn so với đường tinh luyện.
• Đủ đạm chất lượng và chất béo lành mạnh: đạm cung cấp axit amin là nguyên liệu cho chất dẫn truyền thần kinh; chất béo tốt (đặc biệt omega-3) hỗ trợ chức năng não.
• Nhiều rau xanh, trái cây và chất xơ: góp phần chống viêm, tốt cho hệ vi sinh đường ruột – nơi có liên hệ hai chiều với tâm trạng.
• Uống đủ nước: mất nước nhẹ cũng có thể ảnh hưởng đến sự tập trung và cảm giác uể oải.
• Lưu ý cân nặng: một số thuốc điều trị có thể ảnh hưởng đến khẩu vị và cân nặng, nên theo dõi và trao đổi với bác sĩ.

Nên ăn gì

Những nhóm thực phẩm dưới đây thường được khuyến khích tăng cường trong chế độ ăn hằng ngày:

• Cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi): giàu omega-3, dưỡng chất được nhiều nghiên cứu liên hệ với sức khỏe não bộ và tâm trạng.
• Ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám): cung cấp tinh bột hấp thu chậm, vitamin nhóm B và chất xơ, giúp năng lượng ổn định.
• Rau lá xanh đậm và các loại đậu: chứa folate, magiê và chất xơ – các vi chất tham gia vào chuyển hóa thần kinh.
• Trái cây tươi (chuối, quả mọng, cam): bổ sung vitamin, chất chống oxy hóa; chuối còn cung cấp vitamin B6 và kali.
• Các loại hạt và hạt giống (óc chó, hạnh nhân, hạt bí): nguồn chất béo tốt, magiê và kẽm cho bữa phụ lành mạnh.
• Sữa chua và thực phẩm lên men: hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột, vốn có mối liên hệ với trục ruột – não.
• Đạm nạc (thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ): cung cấp axit amin thiết yếu, trong đó có tryptophan – tiền chất của serotonin.
• Thực phẩm giàu vitamin D: như cá béo, lòng đỏ trứng, sản phẩm bổ sung vi chất; thiếu vitamin D được ghi nhận khá phổ biến và có liên hệ với tâm trạng.

Nên kiêng / hạn chế gì

Một số nhóm dưới đây nên hạn chế vì có thể làm dao động đường huyết, gây rối loạn giấc ngủ hoặc tương tác với điều trị:

• Rượu, bia: có thể làm nặng thêm triệu chứng trầm cảm, ảnh hưởng giấc ngủ và tương tác với nhiều loại thuốc điều trị; thường được khuyến cáo tránh hoặc hỏi ý kiến bác sĩ.
• Đường và đồ ngọt tinh luyện: bánh kẹo, nước ngọt gây tăng rồi tụt đường huyết nhanh, dễ kéo theo mệt mỏi và thay đổi tâm trạng.
• Caffeine liều cao: cà phê, nước tăng lực, trà đặc dùng nhiều hoặc uống muộn có thể gây mất ngủ, bồn chồn, lo âu – đặc biệt cần thận trọng ở người có xu hướng hưng cảm.
• Thực phẩm siêu chế biến, nhiều chất béo bão hòa: đồ chiên rán, thức ăn nhanh liên quan đến tình trạng viêm và chất lượng dinh dưỡng thấp.
• Ăn quá mặn: lượng muối cao không tốt cho tim mạch nói chung; ngoài ra với một số thuốc ổn định khí sắc, chế độ muối cần được bác sĩ theo dõi vì có thể ảnh hưởng đến nồng độ thuốc.

Lưu ý quan trọng

Dinh dưỡng là yếu tố hỗ trợ, không thay thế cho thuốc và liệu pháp tâm lý do bác sĩ chỉ định. Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc hay thay đổi điều trị chỉ dựa trên ăn uống. Nếu đang dùng thuốc, cần đặc biệt cẩn trọng với rượu bia và caffeine vì nguy cơ tương tác. Một số thực phẩm bổ sung (như liều cao vi chất) cũng nên hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng để tránh dùng quá mức hoặc tương tác. Bên cạnh ăn uống, ngủ đủ giấc, vận động đều đặn và duy trì lối sống điều độ cũng góp phần ổn định tâm trạng. Khi có bệnh kèm theo (tiểu đường, tim mạch, bệnh thận…), chế độ ăn nên được cá nhân hóa theo hướng dẫn của bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp

Ăn uống có thay thế được thuốc điều trị rối loạn tâm trạng không?
Không. Dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ, giúp cải thiện thể trạng và ổn định năng lượng. Việc điều trị bằng thuốc và tâm lý trị liệu cần tuân theo chỉ định của bác sĩ; người bệnh không nên tự ý ngừng hay đổi thuốc.

Omega-3 có giúp ích cho người trầm cảm không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận omega-3 (có trong cá béo) liên quan tích cực đến sức khỏe não bộ. Bổ sung omega-3 từ thực phẩm thường được xem là hợp lý, nhưng nếu muốn dùng viên bổ sung nên tham khảo bác sĩ về liều lượng phù hợp.

Người bệnh có cần kiêng cà phê hoàn toàn không?
Không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối, nhưng nên hạn chế và tránh dùng vào buổi chiều tối để không ảnh hưởng giấc ngủ. Với người dễ lo âu hoặc có xu hướng hưng cảm, nên trao đổi thêm với bác sĩ về lượng caffeine phù hợp.

Lưu ý sức khỏe: bài viết mang tính tham khảo, KHÔNG thay thế tư vấn y khoa. Người bệnh rối loạn tâm trạng nên hỏi bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ ăn phù hợp với tình trạng cụ thể, thuốc đang dùng và bệnh kèm theo.

Xem thêm: các bài chuyên mục Khỏe - đẹp · Tiện ích ola88