Mary Celeste: con tàu còn nguyên nhưng thủy thủ đoàn biến mất

Ngày 4/12/1872, thủy thủ tàu Dei Gratia nhìn thấy Mary Celeste đi bất thường gần quần đảo Azores. Khi lên tàu, họ không gặp thuyền trưởng Benjamin Briggs, gia đình ông hay bảy thủy thủ. Con tàu vẫn nổi, hàng hóa phần lớn còn đó, nhưng xuồng cứu sinh và con người đã biến mất.

Mary Celeste rời New York ngày 7/11, chở 1.701 thùng cồn công nghiệp tới Genoa. Trên tàu có Briggs, vợ, con gái hai tuổi và thủy thủ đoàn giàu kinh nghiệm. Nhật ký cuối cùng được ghi ngày 25/11 gần đảo Santa Maria. Khoảng cách chín ngày giữa ghi chép và lúc phát hiện tạo ra một vùng trống không nhân chứng.

Con tàu thực sự ở trạng thái nào?

Các báo cáo cho thấy một lượng nước trong hầm tàu, một số nắp hầm không ở trạng thái hoàn hảo và máy bơm có vấn đề, nhưng Mary Celeste không sắp chìm khi được tìm thấy. Lương thực và nước ngọt vẫn đủ dùng. Giấy tờ chính cùng thiết bị định vị cầm tay không còn; điều này phù hợp với việc thuyền trưởng rời tàu có chủ ý hơn là mọi người biến mất tức thì.

Chiếc xuồng nhỏ dường như đã được hạ xuống, và một sợi dây có thể từng nối nó với tàu. Nếu thủy thủ đoàn tin rằng thân tàu có nguy cơ nổ, cháy hoặc chìm, họ có thể tạm rời sang xuồng mà vẫn định bám theo. Chỉ cần dây đứt trong gió mạnh, chiếc xuồng nhỏ sẽ không thể đuổi kịp con tàu còn buồm.

Vì sao họ có thể đánh giá sai nguy cơ?

Một giả thuyết thực dụng kết hợp nhiều yếu tố: biển động, nước lọt vào hầm, than bụi làm máy bơm khó hoạt động và que đo có thể cho con số đáng lo. Briggs không có cách nhìn nhanh toàn bộ phần nước dưới hàng hóa. Sau nhiều ngày thời tiết xấu và sai lệch vị trí, ông có thể tin tàu gần bờ hơn thực tế và ra lệnh rời tàu tạm thời.

Chín thùng cồn được phát hiện rỗng. Hơi cồn làm dấy lên giả thuyết về tiếng nổ hoặc nỗi sợ nổ, nhưng không có dấu cháy lớn trên tàu. Một áp suất hoặc tiếng động trong hầm có thể khiến người trên boong lo ngại mà không để lại vụ nổ phá hủy. Đây là cơ chế có thể có, chưa phải kết luận đã chứng minh.

Điều gì thường bị kể sai?

Không có bữa ăn nóng còn bốc khói, không có máu vương trên boong và không có bằng chứng hải tặc lấy mạng mọi người nhưng bỏ lại hàng. Nhiều chi tiết nổi tiếng đến từ truyện hư cấu của Arthur Conan Doyle xuất bản năm 1884; ông đổi tên và thêm tình tiết, rồi chúng dần bị trộn với hồ sơ thật.

Cuộc điều tra tại Gibraltar nghi ngờ gian lận cứu hộ và xem xét thuyền trưởng Dei Gratia, nhưng không chứng minh được âm mưu. Giá trị cứu hộ được trả thấp hơn mong đợi, song điều đó không biến nghi vấn thành bằng chứng giết người. Tên tuổi của tàu về sau bị thương mại hóa như “tàu ma”, làm mất đi câu hỏi hàng hải rất con người: một quyết định an toàn sai trong điều kiện bất định.

Điều còn bỏ ngỏ

Không ai biết mệnh lệnh cuối của Briggs, trạng thái chính xác của máy bơm hay thời tiết tại khoảnh khắc rời tàu. Xác chiếc xuồng và mười người chưa được tìm thấy. Vì thế, giả thuyết rời tàu do sợ nguy hiểm là hợp lý nhất với vật chứng hiện có, nhưng chuỗi nguyên nhân cụ thể vẫn không thể phục dựng trọn vẹn.

Thí nghiệm hiện đại giúp được gì?

Các thử nghiệm với hơi cồn cho thấy hỗn hợp có thể cháy nhanh mà không để lại vết ám đen lớn, nhưng thí nghiệm chứng minh một cơ chế có thể xảy ra chứ không chứng minh nó đã xảy ra trên Mary Celeste. Tương tự, phân tích máy bơm và tải hàng chỉ có giá trị khi khớp cấu hình, thời tiết và thao tác của thủy thủ năm 1872.

Để so sánh giả thuyết, cần hỏi mỗi kịch bản giải thích được bao nhiêu chi tiết với ít giả định nhất: xuồng mất, giấy tờ mang theo, tàu còn buồm, nước trong hầm và không có dấu bạo lực. Chuỗi rời tàu tạm thời rồi mất liên lạc giải thích đồng thời nhiều điểm hơn một cuộc tấn công không để lại dấu.

Cách phân biệt dữ kiện và suy đoán

Một dữ kiện mạnh cần có hồ sơ gần thời điểm xảy ra, vật chứng có nguồn gốc rõ hoặc nhiều phép đo độc lập. Lời kể muộn, chi tiết chỉ xuất hiện trong sách đại chúng và hình ảnh chưa xác minh được xếp thấp hơn. “Chưa giải thích hết” không đồng nghĩa mọi giả thuyết có giá trị ngang nhau.

Bài viết ưu tiên kịch bản giải thích đồng thời nhiều dấu vết với ít giả định, đồng thời giữ rõ phần chưa biết. Nếu một phát hiện mới xuất hiện, câu hỏi đầu tiên nên là ai xác nhận, phương pháp nhận dạng là gì và dữ liệu có được công bố để kiểm tra độc lập hay không.

Kết luận

Mary Celeste bí ẩn không vì nó hoàn toàn nguyên vẹn, mà vì một con tàu vẫn có thể sống sót sau khi con người buộc phải đưa ra quyết định trong vài phút. Không cần ma quỷ hay hải tặc: nước trong hầm, thiết bị thiếu tin cậy, hàng dễ bay hơi, vị trí không chắc chắn và một sợi dây bị đứt đã đủ tạo nên thảm kịch.

Nguồn tham khảo

• Smithsonian Institution – The True Story of the Mary Celeste
• Encyclopaedia Britannica – Mary Celeste