Helike: thành phố Hy Lạp biến mất sau động đất năm 373 TCN

Helike từng nổi tiếng đến mức các tác giả cổ kể rằng tàn tích của nó còn nhìn thấy dưới nước. Khi tìm kiếm hiện đại bắt đầu, bất ngờ lớn nhất là thành phố không nằm ngoài biển hiện nay mà bị chôn dưới đồng bằng ven bờ.

Helike là một trung tâm của vùng Achaea ở bờ nam vịnh Corinth. Các nguồn cổ mô tả trận động đất mùa đông năm 373 trước Công nguyên, tiếp theo là nước biển tràn vào và phá hủy thành phố. Qua nhiều thế kỷ, phù sa bồi lấp đầm phá và đường bờ dịch chuyển, che giấu cảnh quan thảm họa.

Vì sao cuộc tìm kiếm ban đầu nhìn sai chỗ?

Nếu đọc lời kể “chìm dưới biển” theo đường bờ hiện đại, đáy vịnh là nơi hợp lý để quét sonar. Các khảo sát không tìm được đô thị nên nhóm Helike Project chuyển sang đồng bằng. Khoan lõi cho thấy trầm tích đầm phá và mảnh gốm ở nhiều độ sâu, chứng minh khu vực từng bị nước bao phủ rồi lại được phù sa biến thành đất liền.

Bằng chứng khảo cổ và địa chất gặp nhau

Khai quật phát hiện tường nhà, đường và lớp phá hủy trong môi trường trầm tích phù hợp với động đất cùng ngập biển. Vi hóa thạch biển trong đất giúp nhận diện nước mặn từng xâm nhập. Đây là ví dụ quan trọng về địa khảo cổ: văn bản chỉ hướng, địa chất phục dựng cảnh quan, còn hiện vật xác định thời gian và hoạt động của con người.

Không chỉ có một Helike

Khu vực còn bảo tồn một khu định cư thời Đồ đồng sớm bị chôn vùi khoảng hai thiên niên kỷ trước thảm họa cổ điển. Những lớp cư trú từ nhiều giai đoạn nhắc rằng tên một thành phố không tương ứng với một mặt bằng duy nhất. Người dân có thể quay lại vùng đất sau thiên tai, dựng các khu ở và xưởng mới trên cảnh quan đã đổi khác.

Helike có phải nguyên mẫu Atlantis?

Sự kiện xảy ra khi Plato còn sống nên thường được liên hệ với Atlantis. Nhưng gần nhau về thời gian và cùng có động đất–ngập nước không đủ chứng minh quan hệ nguồn gốc. Plato đặt Atlantis vào quá khứ xa và dùng nó trong một câu chuyện chính trị–đạo đức; Helike là một đô thị có vị trí, niên đại và lớp phá hủy khảo cổ riêng.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

• Mức độ và trình tự của sóng thần, sụt lún, ngập đầm phá còn được mô hình hóa.
• Việc ghép chính xác từng cấu trúc với thành phố cổ điển hay khu dân cư về sau cần thêm niên đại.
• Các nguồn cổ được viết với mục đích khác nhau nên không thể coi mọi chi tiết là báo cáo địa chất hiện đại.

Kết luận

Helike cho thấy một “thành phố chìm” có thể được tìm thấy bằng cách nghiên cứu sự thay đổi của đường bờ chứ không chỉ lặn xuống biển. Đây là bí ẩn phần lớn đã được tháo gỡ, nhưng vẫn là phòng thí nghiệm quý giá về động đất, sóng thần và ký ức lịch sử.

Nguồn tham khảo

• Helike Project – Discoveries at Ancient Helike
• Archaeological Institute of America – Helike fieldwork