El Dorado: từ nghi lễ phủ vàng của người Muisca đến giấc mơ thành phố vàng

El Dorado ban đầu gần với hình ảnh một con người được phủ bụi vàng trong nghi lễ kế vị hơn là một đô thị xây hoàn toàn bằng vàng. Qua lời kể của người chinh phục, mục tiêu ấy dần biến thành thành phố rồi cả vương quốc kho báu.

Trên cao nguyên thuộc Colombia ngày nay, các cộng đồng Muisca chế tác nhiều vật phẩm vàng để dâng cúng và thể hiện quan hệ xã hội, không đơn thuần dùng vàng như tiền. Những tường thuật thời thuộc địa kể rằng một thủ lĩnh mới được phủ bụi vàng, đi bè ra giữa hồ Guatavita và dâng vàng cùng đá quý xuống nước.

Chiếc bè Muisca xác nhận điều gì?

Mô hình bè bằng hợp kim vàng hiện lưu giữ tại Museo del Oro mô tả một nhân vật trung tâm cao hơn, xung quanh là những người tham dự. Hiện vật được tìm thấy gần Pasca chứ không ở hồ Guatavita, nhưng phù hợp với truyền thống nghi lễ được các nguồn thuộc địa nhắc đến. Nó chứng minh một thế giới biểu tượng phức tạp; nó không phải bản đồ dẫn tới kho vàng.

Từ “người dát vàng” thành một thành phố

Trong tiếng Tây Ban Nha, El Dorado có nghĩa gần với “người được dát vàng”. Khi các đoàn thám hiểm không tìm thấy nguồn của cải như mong đợi, địa điểm huyền thoại liên tục bị đẩy sang vùng khác: từ cao nguyên Colombia đến lưu vực Orinoco và Guiana. Việc mục tiêu thay đổi sau mỗi thất bại là dấu hiệu điển hình của một truyền thuyết được mở rộng, không phải tọa độ ổn định.

Những cuộc tìm kiếm để lại hậu quả gì?

Các nỗ lực rút nước hồ Guatavita và những chuyến đi sâu vào lục địa tiêu tốn tài sản, sinh mạng và góp phần gây bạo lực với cộng đồng bản địa. Vàng bị nhìn qua lăng kính tích trữ của châu Âu, trong khi với người Muisca, đồ kim loại còn mang chức năng nghi lễ và chính trị. Bỏ qua khác biệt này khiến câu chuyện lịch sử bị thu gọn thành một cuộc săn kho báu.

Phần thật nằm ở đâu?

Nghi lễ, nghề luyện kim và các đồ dâng cúng là những yếu tố có cơ sở. “Thành phố vàng” lại không có dấu vết khảo cổ tương ứng. Bí ẩn đáng tìm hiểu không phải vàng được giấu ở đâu, mà là cách một nghi lễ địa phương bị dịch sai, phóng đại và biến thành động lực cho nhiều thế kỷ thám hiểm thuộc địa.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

• Các tường thuật về nghi lễ được ghi lại sau tiếp xúc thuộc địa nên cần đọc cùng bằng chứng khảo cổ.
• Không rõ mỗi chi tiết trong lời kể về người phủ bụi vàng đã được thực hành ở cùng một thời điểm hay không.
• Nhiều hiện vật Muisca đã mất bối cảnh khảo cổ vì đào trộm và săn kho báu.

Kết luận

El Dorado có một hạt nhân lịch sử đáng tin: nghi lễ Muisca và đồ dâng bằng vàng. Nhưng chưa có bằng chứng về một thành phố vàng. Tách hai lớp này giúp câu chuyện vẫn hấp dẫn mà không biến di sản bản địa thành phông nền cho lòng tham của người chinh phục.

Nguồn tham khảo

• Metropolitan Museum of Art – Muisca tunjos và nghi lễ Guatavita
• Colombia Travel – The Muisca Raft