Amelia Earhart mất tích: tín hiệu cuối và đại dương quanh đảo Howland

Sáng 2/7/1937, tín hiệu giọng nói của Amelia Earhart đến tàu tuần duyên Itasca ngày càng mạnh, cho thấy chiếc Lockheed Electra đã tới gần đảo Howland. Nhưng hai bên không thiết lập được liên lạc hai chiều, hòn đảo nhỏ không xuất hiện trước mắt và lúc 8:43, thông điệp cuối cùng được ghi nhận.

Earhart cùng hoa tiêu Fred Noonan đã hoàn thành khoảng 35.400 km của chuyến bay vòng quanh thế giới. Chặng từ Lae, New Guinea tới Howland dài hơn 4.100 km trên biển. Howland chỉ dài khoảng ba kilômét, thấp và khó nhìn; một sai số nhỏ sau gần hai mươi giờ bay có thể đẩy mục tiêu ra ngoài đường chân trời.

Vấn đề không chỉ là “la bàn hỏng”

Noonan có kinh nghiệm thiên văn và dẫn đường hàng không, nhưng mây, bình minh, gió và vị trí cuối chưa thật chính xác tạo sai số tích lũy. Itasca phát khói để đánh dấu nhưng gió làm khói nằm thấp. Các kế hoạch tần số và thời gian liên lạc không khớp; Earhart dường như không nghe được thông điệp của tàu dù Itasca nghe giọng bà rất rõ.

Câu cuối về đường vị trí 157–337 thường bị tách khỏi kỹ thuật dẫn đường. Đây là đường có hướng tây bắc–đông nam mà Noonan có thể xác định từ Mặt Trời. Máy bay bay dọc đường ấy để tìm Howland, nhưng không biết nó đang ở phía nào của đảo. Nếu nhiên liệu cạn trong lúc tìm kiếm, phạm vi kết thúc vẫn rất rộng.

Giả thuyết rơi xuống biển

Bảo tàng Hàng không và Không gian Quốc gia Mỹ xem việc không tìm thấy Howland, hết nhiên liệu và hạ xuống Thái Bình Dương là lời giải hợp lý nhất dựa trên dữ kiện đã biết. Tín hiệu mạnh không cho biết hướng chính xác, và mặt biển sâu quanh đảo khiến xác máy bay nhỏ rất khó tìm bằng công nghệ thời đó.

Cuộc tìm kiếm của chính phủ Mỹ kéo dài đến 18/7, huy động tàu và máy bay nhưng không thấy dấu vết xác nhận. Các báo cáo vô tuyến sau mất tích từng tạo hy vọng, song việc xác thực nguồn và khả năng truyền của máy bay trong từng kịch bản vẫn gây tranh luận.

Nikumaroro và các câu chuyện bắt giữ

Giả thuyết Earhart hạ xuống rạn san hô Nikumaroro dựa vào hướng đường vị trí, một số hiện vật và diễn giải xương cũ. Chưa có hiện vật nào được chứng minh bằng số sê-ri thuộc Electra. Giả thuyết bị Nhật bắt hoặc làm nhiệm vụ do thám còn thiếu tài liệu chính thức, vật chứng và chuỗi nhân chứng đủ tin cậy.

Các đội tư nhân đã quét nhiều vùng đáy biển. Một ảnh sonar có hình giống máy bay từng được công bố rộng rãi, nhưng “giống” không phải nhận dạng; chỉ hình ảnh cận cảnh, đặc điểm cấu trúc hoặc số hiệu mới có thể xác minh. Đại dương chứa địa hình và vật thể tạo vô số hình dạng quen thuộc.

Điều chắc chắn nhất

Earhart rời Lae, tới gần Howland, liên lạc bị lệch phương thức và bà đang tìm đảo khi nhiên liệu giảm. Chưa có bằng chứng được giới chuyên môn chấp nhận về vị trí máy bay hoặc nơi qua đời của hai người. Bất kỳ tuyên bố “đã tìm thấy” nào cũng cần kiểm tra độc lập.

Vì sao đáy biển gần Howland vẫn là thách thức?

Máy bay nhỏ so với diện tích đại dương, có thể vỡ khi tiếp nước và nằm trên địa hình sâu hàng nghìn mét. Sonar cạnh quét tạo ảnh từ phản xạ âm chứ không phải ảnh chụp; đá, bóng địa hình và vật thể nhân tạo đều có thể mang hình dạng giống cánh hoặc thân. Một mục tiêu cần được quét lại từ nhiều hướng rồi quay phim cận cảnh.

Sự nổi tiếng của Earhart tạo động lực tài chính cho các tuyên bố sớm. Vì vậy, tiêu chuẩn nhận dạng phải cao: kiểu động cơ, đuôi đôi, kích thước, cấu trúc và nếu có thể là số hiệu. Cho đến khi chuỗi đó hoàn thành, một ảnh sonar chỉ nên được gọi là mục tiêu cần kiểm tra.

Cách phân biệt dữ kiện và suy đoán

Một dữ kiện mạnh cần có hồ sơ gần thời điểm xảy ra, vật chứng có nguồn gốc rõ hoặc nhiều phép đo độc lập. Lời kể muộn, chi tiết chỉ xuất hiện trong sách đại chúng và hình ảnh chưa xác minh được xếp thấp hơn. “Chưa giải thích hết” không đồng nghĩa mọi giả thuyết có giá trị ngang nhau.

Bài viết ưu tiên kịch bản giải thích đồng thời nhiều dấu vết với ít giả định, đồng thời giữ rõ phần chưa biết. Nếu một phát hiện mới xuất hiện, câu hỏi đầu tiên nên là ai xác nhận, phương pháp nhận dạng là gì và dữ liệu có được công bố để kiểm tra độc lập hay không.

Kết luận

Bí ẩn Earhart là bài toán dẫn đường và tìm kiếm đáy biển, không cần âm mưu để trở nên hấp dẫn. Lời giải rơi xuống biển hiện cần ít giả định nhất, nhưng chỉ việc tìm thấy và nhận dạng chiếc Electra mới biến xác suất cao thành kết luận lịch sử.

Nguồn tham khảo

• Smithsonian National Air and Space Museum – hồ sơ mất tích
• National Air and Space Museum – Amelia Earhart