Thành phố Z và chuyến đi cuối cùng của Percy Fawcett vào Amazon

Năm 1925, Percy Fawcett cùng con trai Jack và Raleigh Rimell đi vào Mato Grosso để tìm nơi ông gọi là “Z”. Ba người không trở về, để lại hai câu hỏi thường bị trộn lẫn: họ đã gặp chuyện gì và Amazon cổ đại có từng tồn tại các đô thị phức tạp hay không?

Fawcett là nhà khảo sát giàu kinh nghiệm, từng lập bản đồ tại Nam Mỹ. Ông tin những ghi chép thuộc địa, địa hình và mảnh gốm mình biết tới chỉ về một trung tâm cổ trong rừng. Vì muốn hạn chế một chiến dịch cứu hộ nguy hiểm, đoàn đi gọn và giữ bí mật lộ trình; chính điều đó khiến việc tái dựng chuyến cuối trở nên khó khăn.

Dấu vết cuối cùng của đoàn thám hiểm

Các thông điệp cuối được gửi từ khu vực mà Fawcett gọi là Dead Horse Camp. Sau đó không có nhật ký, di cốt hay vật dụng nào được xác nhận chắc chắn thuộc về cả ba người. Nhiều đoàn tìm kiếm nghe các lời kể khác nhau, nhưng khoảng cách thời gian, phiên dịch và động cơ của người kể khiến chúng không thể ghép thành một kết luận duy nhất.

“Z” có phải một thành phố đá?

Hình dung của Fawcett chịu ảnh hưởng từ quan niệm đầu thế kỷ XX rằng đô thị lớn phải có công trình đá đồ sộ. Khảo cổ hiện đại cho thấy nhiều cộng đồng Amazon xây bằng đất và vật liệu hữu cơ: đường đắp, hào, quảng trường và khu dân cư có quy hoạch vẫn để lại dấu vết dù nhà cửa đã phân hủy. Vì vậy, giả thuyết về xã hội phức tạp đúng ở nghĩa rộng không đồng nghĩa đã tìm thấy đúng thành phố Z của ông.

Lidar đã thay đổi bức tranh Amazon ra sao?

Khảo sát từ trên không và lidar đã nhận diện hàng nghìn nền nhà, đường đắp và cấu trúc hình học tại nhiều vùng Amazon. Các phát hiện bác bỏ định kiến coi rừng trước tiếp xúc châu Âu là không gian gần như trống người. Tuy nhiên, chúng thuộc nhiều văn hóa, nhiều niên đại và cách nơi Fawcett mất tích những khoảng khác nhau; không thể gắn tất cả vào một nhãn Z.

Kịch bản hợp lý về vụ mất tích

Tai nạn, bệnh tật, đói kiệt sức hoặc xung đột đều có thể xảy ra trong điều kiện địa lý khắc nghiệt. Không kịch bản nào hiện có vật chứng quyết định. Việc quy trách nhiệm cho một cộng đồng bản địa cụ thể khi thiếu chứng cứ vừa thiếu chính xác vừa lặp lại định kiến thuộc địa trong nhiều câu chuyện phiêu lưu cũ.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

• Lộ trình chính xác sau bức điện cuối chưa được biết.
• Các lời kể về số phận đoàn Fawcett không có vật chứng độc lập để kiểm tra.
• Không rõ “Z” là một địa điểm cụ thể hay hình ảnh tổng hợp từ nhiều báo cáo về di tích Amazon.

Kết luận

Fawcett và hai bạn đồng hành vẫn là một vụ mất tích chưa giải quyết. Khoa học ngày nay đồng thời xác nhận một ý tưởng lớn hơn: Amazon từng có những mạng lưới định cư phức tạp. Hai điều có thể cùng đúng mà không cần tuyên bố một di tích mới chính là Z.

Nguồn tham khảo

• Nature Communications – Ecological legacies of the Amazonians Lost City
• TIME – hồ sơ lịch sử Percy Fawcett