Đoàn thám hiểm Franklin: từ hai con tàu mất tích đến lời kể của người Inuit

Năm 1845, 129 người dưới quyền Sir John Franklin lên hai tàu Erebus và Terror để tìm Hành lang Tây Bắc. Sau vài tín hiệu nhìn thấy ở vịnh Baffin, đoàn biến mất khỏi liên lạc châu Âu. Gần 170 năm sau, hai xác tàu được tìm thấy, nhưng câu chuyện về những tháng cuối vẫn đang được ghép từ giấy, xương, hiện vật và tri thức Inuit.

Hai tàu được gia cố cho băng, mang thực phẩm nhiều năm và công nghệ tiên tiến của Hải quân Hoàng gia. Tuy nhiên, Bắc Cực không phải khoảng trắng vô người như nhiều bản đồ châu Âu gợi ra. Các cộng đồng Inuit hiểu dòng nước, băng, đường đi và đã truyền lại những cuộc gặp cùng vị trí tàu chìm qua nhiều thế hệ.

Tờ giấy tại Victory Point

Văn bản quan trọng nhất được tìm dưới một ụ đá trên đảo King William. Phần ghi năm 1847 nói đoàn vẫn ổn dù Franklin đã chết tháng 6 năm ấy. Dòng bổ sung tháng 4/1848 cho biết tàu bị kẹt băng từ tháng 9/1846, 24 người đã chết và 105 người sống rời tàu dưới quyền Francis Crozier, định đi về sông Back.

Chỉ vài dòng đã dựng xương sống thời gian nhưng không giải thích nguyên nhân tử vong. Thiếu vitamin C, bệnh tật, đói, lạnh, kiệt sức và phơi nhiễm chì đều được nghiên cứu. Nồng độ chì trong một số mẫu không tự động chứng minh đồ hộp là nguyên nhân chính; thủy thủ thời đó có thể đã tích lũy chì từ trước chuyến đi.

Lời kể Inuit không phải phần phụ

Người Inuit kể về một con tàu chìm ở vùng nước phía nam đảo King William, về những người đàn ông kiệt sức kéo thuyền và về đồ vật lấy từ tàu. Các nhà tìm kiếm thế kỷ XIX đôi khi ghi lại nhưng diễn giải qua định kiến của mình. Khi các cuộc tìm kiếm hiện đại coi dữ liệu địa phương là bằng chứng định vị, bức tranh thay đổi rõ rệt.

Năm 2014, HMS Erebus được xác định tại vịnh Queen Maud; năm 2016, HMS Terror được tìm thấy trong Terror Bay. Vị trí Terror đặc biệt gần vùng được truyền lại trong lời kể Inuit. Các phát hiện không phải chiến thắng của công nghệ đơn độc mà là kết quả của khảo sát, lịch sử, địa danh và tri thức bản địa cùng hội tụ.

Những xác tàu đã giải đáp đến đâu?

Nước lạnh bảo tồn cabin, đồ dùng và cấu trúc gỗ đáng kinh ngạc. Thợ lặn lập bản đồ, lấy mẫu có chọn lọc và bảo tồn hiện vật sau khi đưa lên. Mỗi vật có thể nói về sinh hoạt hoặc thời điểm rời tàu, nhưng vị trí dưới nước đã chịu tác động của sập đổ, dòng chảy và sự sử dụng sau cùng.

Một câu hỏi lớn là Terror đã đến vị trí hiện nay bằng cách nào sau khi thủy thủ rời tàu năm 1848. Có thể một nhóm quay lại điều khiển, hoặc tàu trôi tự do trước khi chìm. Erebus cũng có thể được tái sử dụng một thời gian. Chưa có nhật ký cuối cùng để phân biệt các kịch bản.

Tránh một lời giải quá đơn giản

Ăn thịt đồng loại trong tình trạng tuyệt vọng có dấu vết cắt trên một số xương và đã được nghiên cứu, nhưng không nên biến toàn bộ 129 con người thành một chi tiết giật gân. Thảm họa diễn ra qua nhiều năm và hàng trăm kilômét, có thể gồm nhiều nhóm với số phận khác nhau.

Khảo cổ học phải đi cùng bảo tồn

Một hiện vật gỗ hoặc kim loại vừa đưa khỏi nước lạnh có thể hư hỏng nhanh nếu không khử muối và ổn định. Vì thế, đội khảo cổ không thể “mở hết cabin” trong một mùa. Họ ghi hình, lập mô hình ba chiều và chỉ lấy những vật có kế hoạch bảo tồn dài hạn; tốc độ chậm là điều kiện để dữ liệu sống sót.

Địa điểm thuộc phạm vi đồng quản lý với Inuit Heritage Trust, phản ánh việc di sản không chỉ thuộc câu chuyện đế quốc Anh. Cách tiếp cận này sửa một sai lệch lâu đời: các đoàn cứu hộ châu Âu từng tìm Franklin trong khi bỏ qua hoặc xem nhẹ thông tin của những người đã sống tại vùng đất ấy qua nhiều thế hệ.

Cách phân biệt dữ kiện và suy đoán

Một dữ kiện mạnh cần có hồ sơ gần thời điểm xảy ra, vật chứng có nguồn gốc rõ hoặc nhiều phép đo độc lập. Lời kể muộn, chi tiết chỉ xuất hiện trong sách đại chúng và hình ảnh chưa xác minh được xếp thấp hơn. “Chưa giải thích hết” không đồng nghĩa mọi giả thuyết có giá trị ngang nhau.

Bài viết ưu tiên kịch bản giải thích đồng thời nhiều dấu vết với ít giả định, đồng thời giữ rõ phần chưa biết. Nếu một phát hiện mới xuất hiện, câu hỏi đầu tiên nên là ai xác nhận, phương pháp nhận dạng là gì và dữ liệu có được công bố để kiểm tra độc lập hay không.

Kết luận

Franklin không còn là vụ “hai con tàu biến mất không dấu vết”. Ta biết tàu ở đâu và có khung thời gian rời tàu. Bí ẩn còn lại sâu hơn: các nhóm đã di chuyển ra sao, ai quay lại tàu, chuỗi bệnh tật–môi trường–quyết định nào khiến tất cả thiệt mạng, và còn hồ sơ nào nằm trong những cabin chưa khảo sát.

Nguồn tham khảo

• Parks Canada – lịch sử tìm kiếm Franklin
• Parks Canada – Wrecks of HMS Erebus and HMS Terror